đờn

Câu chuyện về một gia tộc họ Trần ở huyện Mỹ Tú (Sóc Trăng) gần bốn thế hệ sống chết với bộ môn nghệ thuật đờn ca tài tử (ĐCTT) trở nên độc nhất vô nhị tại miền Tây Nam Bộ.

Một ngày cuối năm 2003, Nhạc viện TP Hồ Chí Minh đã trang trọng tổ chức cuộc thi tốt nghiệp Cao học Sư phạm âm nhạc dân tộc (trình tấu và bảo vệ luận văn) cho hai tân thạc sĩ. Đặc biệt, một trong hai tân thạc sĩ ấy vốn xuất thân từ một nông dân chân đất, mê đờn ca tài tử, từng là... trưởng ban văn nghệ xã.

11-11-1922, nhằm thứ bảy, lễ đình chiến Pháp, học trò nghỉ học. Tôi xin ra trường và tối lại tôi đi xem hát gánh thầy Năm Tú từ Mỹ-Tho lên diễn tại rạp Modern, 212 đường dEspagne cũ. Diễn tuồng Kiều, lớp Thanh-Minh tảo mộ gặp Kim-Trọng (xin xem chương trình tôi còn giữ, chép nơi phần phụ-lục, Hồi-ký tập II, trương 410, số 203).

Tôi đã cố truy nguyên gốc tích điệu hát cải-lương nhưng rốt cuộc tôi xin chịu thua, việc làm quá sức, duy rán đem hết ra đây những tài-liệu thâu thập được để quí vị mặc tình muốn đặt năm sanh của cải-lương vào năm nào tùy ý mỗi người, chớ riêng tôi, khi cải-lương ra đời, tôi còn học trường tỉnh Sốc-Trăng, chưa đủ sức hiểu biết và phê bình.

TTCN - Mới đây, tại buổi sinh hoạt CLB đờn ca tài tử Trăng Quê (huyện Phụng Hiệp, Cần Thơ), có hai ông già coi… già lắm, tưởng chừng như “rệu rã” tới nơi nhưng khi lên sân khấu, mắt hai ông lại sáng ngời lên, dáng đi, ra bộ vững chãi. Anh Sơn Hà, GĐ Trung tâm văn hóa huyện Phụng Hiệp tự hào: “Đó là hai cây đại thụ trong làng đờn ca tài tử Nam bộ.” Hai ông có hai biệt danh rất lãng tử - “ông đam mê” và “ gã du ca”.

Vừa đặt chân xuống Đất Mũi (Ngọc Hiển, Cà Mau), xóm cuối cùng của phương Nam, người dân ở đây bảo: gặp ông Hai Thân đi, "đặc sản" vùng này đó! Người mà ví "đặc sản", điều đó khiến chúng tôi tò mò...

Nhạc tài tử Nam bộ xuất hiện khá lâu ở phía Nam, xuất thân từ nhạc lễ cung đình Huế, do một số quan nhạc Triều Nguyễn và những nghệ nhân miền Trung, mang vào Nam cùng thời tiền nhân ta mở đất phương Nam; kết hợp hài hòa của những làn điệu, hò, lý Nam bộ mà hình thành nhạc tài tử Nam bộ.

"Duyên gì... nợ duyên gì... mấy đoạn tình si... áng mây còn đợi chim xanh", lời ca tình tứ, da diết, y như người hát đã không có một mái đầu bạc trắng, đã 60 năm máu thịt với đờn ca tài tử. Đó là cảm nhận ban đầu của bất kỳ ai với nghệ nhân dân gian lĩnh vực đờn ca tài tử: Bạch Huệ. Nghe đọc nội dung toàn bài: >> Kỳ 1: Nghệ nhân cuối cùng ở Đông Hồ >> Kỳ 2: "Báu vật" của người Xa Phó" >> Kỳ 3: Làm sống lại lụa Vạn Phúc >> Kỳ 4: Đường chỉ "phù thủy" >> Kỳ 5: Bắt..

"Anh Duy Trì (sinh năm 1935, tại huyện Vĩnh Châu, tỉnh Bạc Liêu; mất vào năm 1986) là thế hệ đàn em của các danh cầm: Năm Cơ, Bảy Bá, Văn Vĩ, Tư Huyện, Ba Xây, Chín Trích, Bảy Hàm... nhưng nuôi một hoài bão phải trở thành một danh cầm như các bậc đàn anh". Đó là câu mở đầu của chị Nguyệt Hằng (vợ anh) vào chiều 15/7/2004 khi tiếp chúng tôi.

Khó nói cho đúng. Hay là muốn nói ít sai thì phải dài dòng. Sơ khởi nên kể công cho ông Tống-Hữu-Định. Kế đó người có gan đưa lên sân khấu thiệt thọ, gầy dựng thành hình hát cải-lương như ngày nay lại là thầy André Lê-Văn-Thận, quê ở Sa-Đéc.

Những năm gần đây, loại hình quán ăn có phục vụ đờn ca tài tử ở các tỉnh miền Tây “mọc” ra khá nhiều. Chất lượng biểu diễn ở những quán này cũng đủ mọi… “cung bậc”. Điều đáng nói là tình trạng “ăn theo” quán nghệ sĩ khá phổ biến, những quán không có giấy phép biểu diễn văn nghệ vẫn bung ra biểu diễn ca cổ để thu hút khách.

Có mặt những tên tuổi chuyên nghiệp Lê Tứ, Văn Môn... làm tăng chất lượng chuyên môn, nhưng các trích đoạn được chọn diễn báo cáo trong đêm chung kết phát giải 5-6 tại Nhà văn hóa Thanh niên đa số lại là những gương mặt “rặt” quần chúng. Liên hoan (LH) đờn ca tài tử TP.HCM lần 4 đã khép lại trong niềm vui phát hiện những gương mặt mới...

Liên hoan đờn ca tài tử TP.HCM lần V - 2006 đã chính thức khai mạc đêm 17-5-2006 tại Trung tâm văn hóa huyện Hóc Môn. Tham dự liên hoan có 22 đội đờn ca tài tử các quận, huyện và Cung văn hóa lao động TP.

Sau khi đã thành công với cách biểu diễn “không giống ai” cùng hàng chục loại nhạc cụ tự chế độc nhất vô nhị như: thổi sáo bằng mũi, thổi sáo bằng dây ống nước, thổi kèn chai, đánh trống bằng chân, đàn chén, đàn chuông…, nghệ sĩ Mai Đình Tới lại vừa trình làng một loại nhạc cụ độc đáo do anh vừa chế ra: “đờn cò” bằng tuýp đèn neon (đang sáng).

1927. Năm 1927, tôi cưới vợ. Người cậu của vợ (nay hai tôi đã ly-dị), ông Dương-Văn-Giáo từng trách yêu tôi: “Thà làm kép cho hay như Nguyễn-Thành-Châu, hơn là làm việc cho Tây!” Câu nói ấy thốt ra đêm Cô Bảy Phùng-Há hát tại Nhà Hát Tây, cô thủ vai Mộc-Quế-Anh dâng cây và người đóng cặp vai tướng nhỏ đẹp trai Dương-Tôn-Bảo, không ai khác hơn là anh Năm Châu.

Cha anh, một nông dân say mê đờn ca, thường xách đờn đi biền biệt. Con cái sinh ra, ít khi ông có mặt ở nhà. Mẹ Tiểu Long buồn nên sinh con gái thì đặt là "Đào", con trai đặt là "Kép". Thế rồi cái tên "Kép" mà mẹ đặt trong lúc hờn dỗi cha, lại như một định mệnh gắn bó Kim Tiểu Long với cải lương.